Στη σκακιέρα της παγκόσμιας γεωπολιτικής και της διεθνούς ασφάλειας, ο χρόνος είναι συχνά ο πιο αμείλικτος κριτής. Οι στρατηγικές αποφάσεις που λαμβάνονται, ή συνηθέστερα, εκείνες που αναβάλλονται, διαμορφώνουν το μέλλον ολόκληρων συμμαχιών.
Διαβάζοντας κανείς τα διεθνή μέσα ενημέρωσης, έρχεται αντιμέτωπος με μια σκληρή πραγματικότητα: η Δύση άργησε χαρακτηριστικά να θωρακίσει τις αλυσίδες εφοδιασμού της. Ωστόσο, οι πρόσφατες εξελίξεις του 2026 αποδεικνύουν πως, έστω και με καθυστέρηση οκτώ ετών, το θυμόσοφο ρητό «κάλλιο αργά παρά ποτέ» έχει βρει την απόλυτη εφαρμογή του στο δόγμα του ΝΑΤΟ (και της Ευρωπαϊκής Ένωσης).
Η «προφητεία» του 2018: Μια ευκαιρία που έμεινε στα χαρτιά
Ας γυρίσουμε τον χρόνο πίσω. Το 2018, σε μια περίοδο που η παγκοσμιοποίηση φάνταζε ακόμα ικανή να αμβλύνει τους γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς, οι φωνές που προειδοποιούσαν για την εξάρτηση της Δύσης από τρίτες χώρες ηχούσαν ως υπερβολικές. Ένα χαρακτηριστικό άρθρο της εκείνης της χρονιάς έθετε το ζήτημα ακριβώς στη σωστή του διάσταση, προτείνοντας τη δημιουργία διακρατικών «συνεταιρισμών» μεταξύ ΝΑΤΟ και ΕΕ για την εξασφάλιση σπάνιων γαιών (εδώ: https://www.huffingtonpost.gr/diethnes/nato-ee-ke-spanies-gees-protasi-gia-dimiourgia-diakratikon-sineterismon/).
Ήταν, ίσως, η πρώτη φορά που ακουγόταν σε Ευρωπαϊκό επίπεδο τουλάχιστον, η φράση «αλυσίδα αξίας» (value chain) εις ότι αφορά την αξιοποίηση των σπάνιων γαιών από-το-ορυχείο-στην-κατεργασία-στο-τελικό-προϊόν. «Το πρόβλημα όσο αφορά τις σπάνιες γαίες (100% κινεζικός έλεγχος στην “αλυσίδα αξίας” στρατιωτικής τεχνολογίας) δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί από καμία χώρα και από καμία εταιρεία μεμονομένα. Τα κονδύλια, οι υποδομές και οι προσπάθειες που θα απαιτηθούν συνολικά ξεπερνούν κατά πολύ τις δυνατότητες ενός μόνο κράτους ή μίας μόνο εταιρείας όσο μεγάλη και αν είναι αυτή. Το πρόβλημα αυτό αντιμετωπίζεται μόνο μέσα από κοινές δράσεις, από συνέργειες («1 + 1 = 3»), μέσα από συνεταιριστικές δραστηριότητες». Αυτά είχαν αναφερθεί το 2018…
Η πρόταση ήταν κρυστάλλινη: η αμυντική βιομηχανία, η πράσινη μετάβαση και η τεχνολογική υπεροχή της Δύσης εξαρτώνταν απόλυτα από υλικά (όπως το λίθιο, το κοβάλτιο, το νεοδύμιο) των οποίων η εξόρυξη και η επεξεργασία μονοπωλούνταν σχεδόν ολοκληρωτικά από την Κίνα και άλλους μη δυτικούς δρώντες. Η ιδέα των διακρατικών συνεταιρισμών στόχευε στο να ενώσουν οι σύμμαχοι τις δυνάμεις τους, να μοιραστούν το τεράστιο κεφαλαιακό κόστος και να δημιουργήσουν μια ασφαλή γραμμή παραγωγής εκτός της σφαίρας επιρροής του Πεκίνου ή της Μόσχας.
Δυστυχώς, η γραφειοκρατία, η έλλειψη άμεσης απειλής και τα στενά εθνικά συμφέροντα έβαλαν την πρόταση στο συρτάρι. Η Ευρώπη και οι ΗΠΑ συνέχισαν να βασίζονται στις εύκολες και φθηνές εισαγωγές, αγνοώντας το γεγονός ότι οι σπάνιες γαίες αποτελούν το «νευρικό σύστημα» κάθε σύγχρονου οπλικού συστήματος.
Το σοκ της πραγματικότητας και η αφύπνιση του 2026
Φτάνοντας στο 2026, το τοπίο έχει αλλάξει δραματικά. Οι συνεχείς κρίσεις, οι πόλεμοι και η ραγδαία αύξηση της ζήτησης για προηγμένα αμυντικά συστήματα ανέδειξαν την αδυναμία της δυτικής αμυντικής βιομηχανίας να ανταποκριθεί άμεσα. Όπως αποκαλύπτει πρόσφατο ρεπορτάζ των Brussels Times (εδώ: https://www.brusselstimes.com/2219310/nato-allies-launch-major-effort-to-secure-critical-defence-raw-materials) 12 σύμμαχοι του ΝΑΤΟ, μεταξύ αυτών και η Ελλάδα, αποφάσισαν στην πρόσφατη Σύνοδο του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα, μια τεράστια κοινή προσπάθεια για την εξασφάλιση κρίσιμων αμυντικών πρώτων υλών.
Αυτή η νέα πρωτοβουλία του ΝΑΤΟ επικεντρώνεται στη δημιουργία ανθεκτικών αλυσίδων εφοδιασμού. Οι σύμμαχοι πλέον κατανοούν ότι η παραγωγή σύγχρονων οπλικών συστημάτων απαιτεί αδιάλειπτη ροή σπάνιων γαιών και κρίσιμων μετάλλων γενικότερα. Το γεγονός ότι 12 χώρες ενώνουν επιτέλους τις δυνάμεις τους για να αντιμετωπίσουν αυτή την πολυπλοκότητα, αποτελεί τη δικαίωση της πρότασης του 2018, έστω και με ετεροχρονισμό.
Κάλλιο αργά παρά ποτέ: Μια αναγκαία αλλαγή πλεύσης
Η απώλεια οκτώ πολύτιμων ετών δεν μπορεί να παραβλεφθεί. Στο μεσοδιάστημα, ανταγωνιστικές δυνάμεις εδραίωσαν περαιτέρω την κυριαρχία τους στην αγορά των κρίσιμων ορυκτών, αγοράζοντας ορυχεία στην Αφρική και τη Λατινική Αμερική και τελειοποιώντας τις μεθόδους επεξεργασίας τους. Η Δύση πλήρωσε την αδράνειά της με καθυστερήσεις στις παραδόσεις οπλικών συστημάτων και με αυξημένο κόστος παραγωγής.
Ωστόσο, στην πολιτική και την άμυνα, το «κάλλιο αργά παρά ποτέ» δεν είναι απλώς μια παρηγοριά, αλλά ένας μηχανισμός επιβίωσης. Η τωρινή απόφαση του ΝΑΤΟ να δράσει θεσμικά και συλλογικά αποδεικνύει μια κρίσιμη ωρίμανση. Η δημιουργία δομών που θα χρηματοδοτούν, θα εξορύσσουν και θα επεξεργάζονται τα υλικά αυτά εντός της συμμαχίας ή σε στενή συνεργασία με αξιόπιστους εταίρους, εξασφαλίζει ότι η δυτική αποτρεπτική ισχύς δεν θα μείνει ποτέ ξανά από «καύσιμα». Βασικό συμπέρασμα: Η μετάβαση από τη θεωρία του 2018 στην πράξη του 2026 είναι ίσως η πιο σημαντική αμυντική μεταρρύθμιση της δεκαετίας, ακόμα και αν δεν συνοδεύεται από τη λάμψη των νέων υπερόπλων.
Η επόμενη μέρα
Η πρωτοβουλία των 12 συμμάχων του ΝΑΤΟ είναι μόνο η αρχή. Για να πετύχει αυτό το εγχείρημα, θα απαιτηθεί τεράστια πολιτική βούληση, χαλάρωση των γραφειοκρατικών εμποδίων εντός της ΕΕ και του ΝΑΤΟ για την αδειοδότηση νέων μονάδων επεξεργασίας, και γενναία χρηματοδότηση. Οι διακρατικοί συνεταιρισμοί που οραματίστηκαν ορισμένοι το 2018 παίρνουν πλέον σάρκα και οστά υπό την πίεση της ανάγκης. Η ιστορία θα κρίνει την καθυστέρηση αυστηρά, αλλά θα επικροτήσει το τελικό αποτέλεσμα. Γιατί όταν μιλάμε για την εθνική και συμμαχική ασφάλεια, η αναγνώριση του λάθους και η λήψη δραστικών μέτρων είναι η μόνη οδός που διασφαλίζει το αύριο.
ΥΓ.: Το 2019 ο γράφων είχε προσκαλεστεί στι Βρυξέλλες σε συνάντηση να καταθέσει τις προτάσεις του για τη βιώσιμη αξιοποίηση των σπάνιων γαιών, και ειδικότερα την πρότασή του για το Social License to Operate. Το 37.5% στο τελικό κείμενο των προτάσεων ήταν του γράφοντα. Στη συνάντηση εκείνη είχε παρευρεθεί και εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Αμυντικής Υπηρεσίας (European Defense Agency). Ο γράφων ανέφερε την πρότασή του (του 2018) στον εκπρόσωπο της EDA για την ανάγκη δημιουργίας μίας Ευρωπαϊκής-Αμερικανικής συμμαχίας τύπου “ΝΑΤΟ” για τις σπάνιες γαίες. Η απάντηση του εκπροσώπου της EDA, με αρκετή δόση ειρωνίας (sic), ήταν ότι «λόγω πολλών διαφορετικών πολιτικών συμφερόντων μεταξύ των χωρών της ΕΕ και του ΝΑΤΟ δεν είναι δυνατή μία τέτοια συμμαχία»…
Το 2019 ο προϋπολογισμός της EDA ήταν περίπου 100 εκατομμύρια ευρώ. Από αυτά, τα 33 εκατομμύρια ευρώ ήταν οι μισθοί των υπαλλήλων-αξιωματούχων της EDA. Το 2019 υπηρετούσαν στην EDA περίπου 163 υπάλληλοι-αξιωματούχοι. Με απλή διαίρεση, ο μέσος ετήσιος μισθός τους ήταν περίπου 208 χιλιάδες ευρώ! Στην EDA συμμετέχει και η Ελλάδα μέσω του ελληνικού Υπουργείου Εθνικής Άμυνας. Άγνωστο το ποσό που καταβάλλει η Ελλάδα ετησίως στον πρoϋπολογισμό της EDA. Κρίμα τους παχυλότατους μισθούς που παίρνουν εμμέσως από τους Ευρωπαίους φορολογούμενους ορισμένοι αξιωματούχοι των Βρυξελλών… Μήπως πρέπει να αναθεωρηθούν πολλά όσο αφορά τους μισθούς των υπαλλήλων των Βρυξελλών; (εδώ: https://www.haniotika-nea.gr/misthi-evropaikis-epitropis-evroekloges/).
* Ο δρ Σωτήρης Καμενόπουλος είναι PhD της Σχολής Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης
Πρώτη δημοσίευση: energia.gr
Ακολουθήστε το HANIA.news στο Facebook και στο Twitter