Πώς οι ορμονικές διακυμάνσεις αλλάζουν το σώμα και τη διάθεση και γιατί δεν είσαι μόνη
Υπάρχει μια περίοδος στη ζωή μιας γυναίκας για την οποία η γλώσσα μας δεν έχει σχεδόν καθόλου λέξεις. Όχι επιστημονικούς όρους, αυτούς τους έχουμε: εμμηνόπαυση, περιεμμηνόπαυση, ορμονικές διακυμάνσεις. Λείπουν οι καθημερινές λέξεις, αυτές που λέγονται οργανικά σε ένα τραπέζι, στο αυτοκίνητο, σε έναν διάδρομο δουλειάς. Για την εφηβεία έχουμε δεκάδες: καψούρα, τρελά χρόνια, ορμόνες που χορεύουν. Για την περίοδο αυτή, σχεδόν τίποτα. Μόνο μια βαριά, αμήχανη σιωπή.
Κι όμως το σώμα δεν σιωπά, ακόμα κι όταν η γλώσσα το κάνει. Ένας κύκλος που ήταν για χρόνια σταθερός σαν ρολόι αρχίζει ξαφνικά να καθυστερεί ή να έρχεται νωρίτερα, χωρίς καμία προειδοποίηση. Το ντους με χλιαρό νερό μπορεί να πυροδοτήσει ένα εσωτερικό τρέμουλο που δεν έχει λογική αιτία. Μια έξαψη μπορεί να σε κατακλύσει μέσα σε δευτερόλεπτα, να σε αφήσει μουσκεμένη στον ιδρώτα και μετά να φύγει το ίδιο γρήγορα όπως ήρθε. Ένας απότομος θόρυβος προκαλεί τίναγμα δυσανάλογο με το ερέθισμα. Κι ύστερα είναι η καρδιά: εκεί που είσαι καθιστή, νιώθεις ένα ξαφνικό «φτερούγισμα», έναν αδικαιολόγητο καλπασμό, σαν να έτρεξες κατοστάρι ενώ μένεις ακίνητη.
Σε κάποιες φάσεις του κύκλου, γύρω από την ωορρηξία (αν υπάρξει) ή τις μέρες πριν από την περίοδο, μπορεί να εμφανίζεται ένα συγκεκριμένο, σχεδόν προβλέψιμο αλλά εξαντλητικό μοτίβο: όλα βαραίνουν περισσότερο, οι παλμοί, η ζάλη, η ανεξήγητη κόπωση, η αίσθηση ότι το κεφάλι έχει γεμίσει βαμβάκι και μια απλή σκέψη χρειάζεται παραπάνω χρόνο για να βγει. Ο ύπνος σπάει κι αυτός δίχως να ξέρεις γιατί, ξυπνάς στις τρεις τα ξημερώματα εντελώς άγρυπνη.
Το πιο άγριο όμως δεν είναι το σωματικό σύμπτωμα, είναι η αίσθηση που το συνοδεύει. Δεν το περνούν όλες το ίδιο. Κάποιες γυναίκες το ζουν πολύ πιο έντονα από άλλες. Πολλές νιώθουν ότι τρελαίνονται. Ότι χάνουν τον εαυτό τους, τη σταθερότητα μιας κυκλικής επανάληψης που συνδέεται με τη γονιμότητα και ίσως με την αίσθηση της προβλεψιμότητας του κύκλου. Σε αυτή τη μετάβαση έρχονται αντιμέτωπες με ξαφνικές, παράλογες φοβίες που δεν υπήρχαν ποτέ πριν, όπως ο φόβος για την οδήγηση ή για τους κλειστούς χώρους, ένας βουβός τρόμος ότι κάτι κακό πρόκειται να συμβεί, μαζί με μια βαθιά, ανεξήγητη θλίψη. Μπορεί να έρθει και μια κρίση πανικού, ακόμα κι αν δεν είχες νιώσει ποτέ πριν κάτι παρόμοιο. Ένταση που δεν έχει αφορμή κολλάει πάνω σου σαν δεύτερο δέρμα, κι ύστερα υποχωρεί. Από πίσω δεν κρύβεται καμία αδυναμία χαρακτήρα. Κρύβεται μια βιολογική αλήθεια που σπάνια μας εξηγούν.
Τα οιστρογόνα επηρεάζουν τη λειτουργία του εγκεφάλου και αλληλεπιδρούν με νευροδιαβιβαστικά συστήματα, ανάμεσά τους και το σεροτονινεργικό, που συμμετέχουν στη ρύθμιση της διάθεσης, του ύπνου και της αντίδρασης στο στρες. Οι μεγάλες διακυμάνσεις της περιεμμηνόπαυσης φαίνεται πως μπορούν, σε κάποιες γυναίκες, να κάνουν αυτή την ισορροπία πιο εύθραυστη, όχι με μια απλή σχέση αιτίου και αποτελέσματος, αλλά με έναν τρόπο πιο σύνθετο, που αγγίζει το σώμα εξίσου με το μυαλό. Το άγχος, άλλωστε, δεν μένει μόνο συναίσθημα: μπορεί να γίνει ταχυκαρδία, τρέμουλο, σφίξιμο στο στήθος.
Οι λέξεις που χρησιμοποιούνται συχνά είναι δανεικές από αλλού. «Αρρυθμία», «έντονο αίσθημα παλμών» οδηγούν στην καρδιολογία, με τη γυναίκα να βρίσκεται με Holter ρυθμού και αλλεπάλληλα καρδιογραφήματα που βγαίνουν όλα «καθαρά». «Κρίση πανικού» ή «κατάθλιψη» δανείζονται από την ψυχιατρική, μέχρι να εξεταστεί και η πιθανότητα οι ορμονικές μεταβολές να συμμετέχουν σημαντικά στη συνολική εικόνα. «Ίλιγγος» δανείζεται από την ΩΡΛ. «Πεπτική διαταραχή» από τη γαστρεντερολογία. Το σώμα μιλάει σε μια γλώσσα διάσπαρτη ανάμεσα σε ειδικότητες που σπάνια συνομιλούν μεταξύ τους, κι έτσι η γυναίκα καταλήγει να γίνει η ίδια ντετέκτιβ του εαυτού της: να κουβαλάει το αρχείο της, να συνδέει τα σημεία που κανείς γιατρός δεν βλέπει όλα μαζί στο ίδιο κάδρο. Αξίζει πάντα να το θυμόμαστε: τα ίδια συμπτώματα δεν οφείλονται πάντα αποκλειστικά σε ορμονικά αίτια, και η διάγνωση χρειάζεται έναν ειδικό, όχι εικασίες.
Το αποτέλεσμα είναι ότι πολλές φτάνουν στα πρώτα αυτά σημάδια εντελώς απροετοίμαστες. Πείθουν τον εαυτό τους ότι κάτι δεν πάει καλά με εκείνες. Ένα ξαφνικό φούσκωμα στην κοιλιά χωρίς καμία αλλαγή στη διατροφή, τριχόπτωση που επιμένει, δάκρυα χωρίς αφορμή, λιγότερη σεξουαλική επιθυμία απ’ ό,τι πριν. Δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν το καθρέφτισμά τους, ενώ πρόκειται για μια φυσιολογική βιολογική μετάβαση που απλώς δεν τους περιέγραψε ποτέ κανείς. Μας έμαθαν να περιμένουμε την εμμηνόπαυση ως ένα στιγμιαίο γεγονός, προσπερνώντας τα χρόνια της περιεμμηνόπαυσης που προηγούνται, τα χρόνια όπου το σώμα αλλάζει πίστα πριν καν σταματήσει η περίοδος. Γιατροί παραδέχονται πλέον ανοιχτά ότι η ιατρική εκπαίδευση γύρω από το θέμα ήταν για δεκαετίες ανεπαρκής. Οι γυναίκες μαθαίνουν η μία από την άλλη, ψιθυριστά, συχνά μόνο όταν κάποια τολμήσει να το πει πρώτη σε μια παρέα φίλων.
Η καρτερικότητα, όμως, δεν είναι θεραπεία. Για χρόνια η επικρατούσα συμβουλή ήταν: το υπομένεις, περνάει. Σήμερα ξέρουμε πως δεν χρειάζεται να αντέξεις. Η ορμονική θεραπεία υποκατάστασης, για παράδειγμα, δαιμονοποιήθηκε εξαιτίας μιας αμφιλεγόμενης αμερικανικής μελέτης των αρχών του 2000* που αργότερα επανεκτιμήθηκε. Σήμερα, όταν εξατομικεύεται σωστά, συνυπολογίζει το ατομικό ιστορικό και τελεί υπό ιατρική παρακολούθηση, μπορεί να είναι κατάλληλη για πολλές γυναίκες. Δεν είναι λύση για όλες, αλλά για όσες ταιριάζει, μπορεί να ανακουφίσει πολλά από τα συμπτώματα. Το υπόλοιπο πλέγμα φροντίδας είναι λιγότερο θεαματικό, όχι όμως λιγότερο ουσιαστικό: διατροφή με αρκετή πρωτεΐνη, ασβέστιο και βιταμίνη D συμβάλλουν στη διατήρηση της μυϊκής και οστικής υγείας, καθώς και άσκηση με αντιστάσεις και βάρη. Η αργή αναπνοή μπορεί να βοηθήσει στη μείωση της σωματικής διέγερσης και του άγχους, το περπάτημα και η γιόγκα κρατούν το σώμα σε κίνηση. Κι όταν το στρες και οι φοβίες αρχίζουν να στριμώχνουν την καθημερινότητα, η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία έχει τη δική της θέση.
Κι όμως, μέσα σε όλο αυτό, υπάρχει κάτι που σπάνια λέγεται: αυτή η περίοδος μπορεί να γίνει και μια μορφή απελευθέρωσης. Πολλές γυναίκες, αφού περάσουν το πιο δύσκολο κομμάτι, περιγράφουν μια αίσθηση που δεν την περίμεναν, σαν να φεύγει ένα βάρος που κουβαλούσαν χρόνια, χωρίς πια την ανάγκη να αντέχουν σιωπηλά ό,τι τις βάραινε. Μια γυναίκα που έχει περάσει αυτή τη μετάβαση δεν είναι ίδια με εκείνη που μπήκε σε αυτήν, ξέρει καλύτερα πότε να πει «όχι». Το σώμα αλλάζει, αλλά μαζί του αλλάζει και το βλέμμα της προς τον εαυτό της. Μπορεί, τελικά, να είναι μια γνωριμία με μια εκδοχή της που αγαπά περισσότερο.
Αν το διαβάζεις τώρα κι αναγνωρίζεις τον εαυτό σου σε κάθε γραμμή, άπλωσε το χέρι σου εκεί, στο στήθος, όπου χτυπάει πιο δυνατά όταν σε πιάνει. Δεν είσαι αδύναμη ούτε μόνη. Είσαι μια γυναίκα που περνάει μια βαθιά βιολογική μετάβαση, και που στην άλλη πλευρά της μπορεί να συναντήσει τον εαυτό της με έναν τρόπο που δεν είχε φανταστεί.
Δεν τρελαίνεσαι. Το σώμα σου ζητάει ξανά τη φροντίδα και τη γλώσσα που του στερήσαμε για δεκαετίες. Κάπου ανάμεσα στην αγωνία της αναμονής και την επόμενη εξέταση, αξίζει να ξέρεις ότι αυτό που νιώθεις έχει όνομα, έχει αιτία κι έχει τρόπο να αντιμετωπιστεί.
Πες το σε μια φίλη. Δώσε του όνομα, μπορεί να είναι ακριβώς η λέξη που έλειπε σε κάποια άλλη.
* Αναφέρεται κυρίως στη δημοσίευση των πρώτων αποτελεσμάτων της μεγάλης αμερικανικής μελέτης Women’s Health Initiative (WHI) το 2002. Τα αποτελέσματα εκείνης της περιόδου προκάλεσαν μεγάλη ανησυχία γύρω από την ορμονική θεραπεία υποκατάστασης και οδήγησαν σε σημαντική μείωση της χρήσης της. Τα επόμενα χρόνια, ωστόσο, τα δεδομένα επανεξετάστηκαν και η εικόνα αποδείχθηκε πιο σύνθετη: το ισοζύγιο οφέλους και κινδύνου εξαρτάται, μεταξύ άλλων, από την ηλικία, τον χρόνο έναρξης, το είδος της θεραπείας και το ατομικό ιατρικό ιστορικό.
Ακολουθήστε το HANIA.news στο Facebook και στο Twitter